Ստամբուլի հայ համայնքը Թուրքիայում 1923 թվականից ի վեր առաջին անգամ հայկական դպրոց է կառուցում: «Իրավաբանական խոչընդոտների տասնամյակներից հետո մեկ տարի առաջ սկսեցինք շինարարությունը: Դա ժամանակ և գումար է պահանջում, բայց փաստը, որ կարողացանք անել դա, մեզ երջանկացնում է»,- ասում է Սբ Աստվածածին եկեղեցու հիմնադրամի նախագահ Մեսուդ Օզդեմիրը:
Ստամբուլում ազգային փոքրամասնությունների 22 դպրոց կա՝ 5-ը պատկանում է հունական փոքրամասնությանը, մեկը՝ հրեական համայնքին, մյուսները հայկական են: Այդ դպրոցները գործում են ըստ 1923-ի Լոզանի պայմանագրի, համաձայն որիհայ, հույն և հրեա փոքրամասնություններն իրավունք ունեն դպրոցներ բացել: Պետությունը պետք է գումարներ հատկացնի այդ դպրոցների համար: Ուսումնական պլանը հաստատում է պետությունը, սակայն ուսուցումը կարող է իրականացվել մայրենի լեզվով: Ներկայումս 16 հայկական դպրոց է այցելում մոտ 3․000 աշակերտ: Բարիկոյ թաղամասում կա մի փոքր դպրոց, որը 170 տարի առաջ կառուցել է Հովհաննես Դադյանը: Այժմ այդտեղ մոտ 400 երեխա է սովորում, տեղը բավարար չէ, գրում է World Bulletin-ը:
Անմիջապես դպրոցի առաջ այգի կա, որը եկեղեցական հիմնադրամինն է և այստեղ շինարարություն է սկսվել: Գլխավոր փոփոխությունը տեղի ունեցավ 2008 թվականին, երբ հիմնադրամների մասին օրենքըփոխվեց: Փոփոխությունները թույլ տվեցին փոքրամասնություններին հող ձեռք բերել, իսկ թուրքական կառավարությունը սկսեց վերադարձնել առգրավված գույքը:
Փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներն ու փորձագետներն այն կարծիքի են, որ Կառավարությունը կարող է ազգային փոքրամասնությունների դպրոցների վիճակը բարելավելու համար ավելին անել: Օրինակ, թույլ տալ ուսմասվարի ընտրությունը:
Այդ դպրոցներում ևս մեկ խնդիր կա՝ նախարարությունը կարող է թույլ տալ կամ արգելել երեխաներին այցելել դպրոց: Թեև ազգությամբ թուրքմարդիկ, որոնք Թուրքիայի քաղաքացիներ չեն, կարող են այցելել դպրոցներ հյուրի ծրագրով, հայերն ու հրեաները չեն կարող այցելել փոքրամասնությունների դպրոցներ: Դրանք նախկինի պես ֆինանսական խնդիրներ ունեն, թեև պետությունը պարտավոր է միջոցներ հատկացնել:
«Ուսուցիչներին վճարելու համար համայնքում հանգանակություններ ենք կազմակերպում, բայց մեր ֆինանսական հնարավորությունները սահմանափակ են: Որոշ հայ ընտանիքներ ուղարկում են երեխաներին դպրոց, բայց ի վիճակի չեն վճարելու և հույսը դնում են Հիմնադրամի օգնության վրա»,- ասել է Օզդեմիրը՝ հավելելով, որ եթե Կառավարությունը վերադարձնի ամբողջ առգրավված գույքը, դա թույլ կտա լուծել ֆինանսական խնդիրները:
Օզդեմիրը հուսով է, որ ապագայում հավասար քաղաքացիություն կլինի, հայ համայնքի հանդեպ խտրականություն չի լինի: «Մենք ծնվել և ապրում ենք այստեղ, այստեղ ենք մեռնելու: Ուզում ենք ունենալ նույն իրավունքները, ինչ թուրք ժողովուրդը, ուրիշ ոչինչ»,- ասում է նա:
Ըստ Yeni Safak-ի մեկնաբան Մարգար Եսայանի, փոքրամասնությունները պետք է ընկալվեն որպես միասնական պետության մի մասը:
«Հին դպրոցը ծառայեց 170 տարի: Հուսով եմ, որ նորը ևս այդքան կծառայի»,- ասել է Օզդեմիրը: Ստամբուլի հայ համայնքում մոտ 60 հազար հայ կա: Նրանց պետք է հավելել նաև ՀՀ մոտ 10-15 հազար քաղաքացիների, որոնք մեկնել են արտագնա աշխատանքի և չունեն Թուրքիայի քաղաքացիություն:
Լոզանի կոնֆերանսը, որը տեղի է ունեցել 1922թ. նոյեմբերի 20-ից 1923թ. հուլիսի 24-ը, ավարտվեց մի շարք փաստաթղթերի ստորագրմամբ, որոնց մեջ ամենակարևորը Լոզանի հաշտության պայմանագիրն էր, որով հաստատվեցին Թուրքիայի արդի սահմանները՝ փաստորեն փոխարինելով 1920թ. Սևրի հաշտության պայմանագրին։ Վերացվեցին օտարերկրացիների տնտեսական ու քաղաքական արտոնությունները Թուրքիայում, հատուկ կոնվենցիայով թույլատրվեց առևտրային ու ռազմական նավերի ելումուտը սևծովյան նեղուցներով և այլն։
Լոզանի կոնֆերանսում քննարկվեց նաև Հայկական հարցը։ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությանը (Ավետիս Ահարոնյան, Ալեքսանդր Խատիսյան) չթույլատրվեց պաշտոնապես մասնակցել կոնֆերանսին, քանի որ նա այլևս չէր ներկայացնում Հայաստանը, որտեղ հաստատվել էր խորհրդային իշխանություն։ Այդուհանդերձ, Ազգային պատվիրակության (Գ. Նորատունկյան, Լ. Բաշալյան) հետ համատեղ կոնֆերանսին ներկայացվեց մի հուշագիր, որն առաջարկում Էր Հայկական հարցի երեք հնարավոր լուծում. «Հայկական ազգային օջախի» ստեղծում ԱՄՆ-ի նախագահ Վ. Վիլսոնի սահմանագծած Հայաստանի տարածքում, Երևանի հանրապետության ընդարձակում՝ նրան կցելով Արևմտյան Հայաստանի մի մասը՝ դեպի ծով ելքով, իսկ հակառակ դեպքում՝ Հայկական ազգային օջախի ստեղծում Կիլիկիայում։
Ազգային փոքրամասնությունների հարցի կապակցությամբ 1-ին հանձնաժողովն ու ենթահանձնաժողովը մի քանի նիստերում անդրադարձան Հայկական ազգային օջախին։ Դեկտեմբերի 12-ի նիստում նախագահողը՝ Մեծ Բրիտանիայի արտգործնախարար լորդ Քերզոնը, անդրադառնալով Թուրքիայի ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության հարցին, խոսքը մասնավորեցրեց հայերի վրա, որոնք «արժանի են հատուկ ուշադրության՝ աչքի առաջ ունենալով ոչ միայն սերունդների կյանքի ընթացքում նրանց կրած դաժան տառապանքները, որոնք հարուցել են քաղաքակիրթ աշխարհի համակրանքն ու զարհուրանքը, այլև նկատի առնելով ապագայի վերաբերյալ նրանց տրված (դաշնակից տերությունների կողմից) հատուկ հավաստիացումները», և Անկարայի կառավարությանը խնդրեց այդպիսի «ազգային ոգի ունեցող ու վճռականությամբ լեցուն» ժողովրդի համար «ազգային տուն» (օջախ) հատկացնել Թուրքիայի հյուսիսարևելյան նահանգներում կամ Կիլիկիայի ու Սիրիայի հարավարևելյան սահմանագծի վրա Նույն ոգով արտահայտվեցին նաև Անտանտի մյուս ներկայացուցիչները (Բարրեր, Գարրոնի, Մոնտանա, Վենիզելոս, Չայլդ և ուր.), որոնք «մարդասիրական» ճառեր չխնայեցին ի պաշտպանություն հայոց դատի։ Բայց թուրքական պատվիրակությունը (Իսմեթ փաշա, Ռեզա Նուր բեյ) վճռականորեն մերժեց Թուրքիայի տարածքում որևէ հայկական ազգային օջախ ստեղծելու գաղափարը՝ պատճառաբանելով, թե Թուրքիան ոչ իր արևելյան նահանգներում, ոչ Կիլիկիայում չունի «տարածքի որևէ պատառ», որի բնակչության մեծ մասը թուրքեր չլինեն, և որը կարելի լիներ որևէ կերպ անջատել մայր հայրենիքից։ Եվ բացի այդ, Թուրքիան միջազգային իրավունքին համապատասխան պայմանագրեր է կնքել (նկատի ունեն Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը) և «բարիդրացիական հարաբերություններ» հաստատել ներկայումս գոյություն ունեցող «անկախ Հայաստանի», այսինքն՝ ՀԽԱՀ-ի հետ, և դրան հակառակ կլիներ պատկերացնել որևէ «այլ Հայաստանի գոյությունը»։
Այդպիսով Թուրքիան ոչ միայն յուրացրեց Արմ. Հայաստանն ու Կիլիկիան, այլև «ագիտատորներից» պաշտպանվելու պատրվակով մերժեց բազմահազար տարագիր արևմտահայերի վերադարձը հայրենի երկիր։ Պայմանագրի 42-րդ հոդվածով թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր «պաշտպանություն ցույց տալ» Թուրքիայի ազգ. փոքրամասնությունների աղոթարաններին, գերեզմանոցներին ու կրոնական մյուս հաստատություններին։
